Instytucja bezpodstawnego wzbogacenia - czym jest i jakie ma dla nas znaczenie?
Prawo cywilne

Instytucja bezpodstawnego wzbogacenia - czym jest i jakie ma dla nas znaczenie?

Bezpodstawne wzbogacenie to nic innego jak uzyskanie kosztem innej osoby korzyści majątkowej bez należytej podstawy prawnej, które rodzi obowiązek zwrotu nienależytego przysporzenia. Korzyścią majątkową jest przede wszystkim zwiększenie aktywów – nabycie prawa majątkowego: własności (także sumy pieniężnej) – choćby jego wartość rynkowa była zerowa – ograniczonego prawa rzeczowego lub wierzytelności. (A. Ohanowicz (w:) A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970, s. 110)

Korzyść może także polegać na umocnieniu (np. uzyskanie lepszego miejsca hipotecznego) lub rozszerzeniu istniejącego prawa (A. Ohanowicz (w:) System..., t. 3, cz. 1, red. Z. Radwański, s. 480; Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2012, s. 285).

Przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia.

Zgodnie z treścią art. 405 Kodekcu Cywilnego:

„Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.”

Wyróżniamy więc następujące przesłanki powstania bezpodstawnego wzbogacenia:

  1. przesunięcie majątkowe, czyli przejście określonej korzyści majątkowej z majątku jednej osoby do drugiej, co łączy się z jednoczesnym powstaniem - wzbogacenia oraz zubożenia, w zależności od Strony,
  2. bezpośredni związek między wzbogaceniem, a zubożeniem,
  3. wzbogacenie się następuje bez żadnej podstawy prawnej (najogólniej rzecz biorąc, o uzyskaniu korzyści majątkowej kosztem innej osoby bez podstawy prawnej można mówić wtedy, gdy niekorzystna dla tej osoby zmiana majątkowa nie ma oparcia w prawidłowo ukształtowanej i skutecznie wyrażonej woli zubożonego albo w woli władzy publicznej mającej oparcie w ustawie),
  4. wzbogacenie musi mieć charakter majątkowy.

Gdy wskazane przesłanki zostaną spełnione powstaje obowiązek zwrotu uzyskanej korzyści majątkowej.

Jak wygląda zwrot?

Na mocy art. 405 wzbogacony jest przede wszystkim zobowiązany do zwrotu bezpodstawnie uzyskanej korzyści w naturze (jeżeli jest to możliwe, nie może zwolnić się przez zapłatę wartości korzyści, podobnie jak zubożony nie może żądać tej zapłaty).

Jeżeli korzyść majątkowa polegała na nabyciu rzeczy lub prawa, zobowiązanie do zwrotu obejmuje ich powrotne przeniesienie na zubożonego. Wyrok z dnia 19 października 2007 r., I CSK 259/07, PS 2010, nr 9, s. 118, z glosą K. Topolewskiego, w którym Sąd Najwyższy wskazał, że gdy przedmiotem wzbogacenia są papiery wartościowe, wydanie przedmiotu wzbogacenia polega na przeniesieniu na zubożonego praw inkorporowanych w tych papierach wartościowych. Chodzi o przeniesienie tej samej korzyści oznaczonej co do tożsamości, wzbogacony nie ma natomiast obowiązku wydania rzeczy tego samego gatunku.

Jeżeli zwrot korzyści w naturze jest niemożliwy, wzbogacony jest zobowiązany do zwrotu jej wartości. Ma to miejsce przede wszystkim wtedy, gdy z istoty korzyści wynika, że nie może być ona zwrócona w naturze (np. w razie skorzystania z usługi – wyrok SN z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, IC 2011, nr 5, s. 28).

Zwrot korzyści w naturze jest niemożliwy także wtedy, gdy wzbogacony wyzbył się skutecznie korzyści albo ją utracił w inny sposób, np. uległa ona zniszczeniu(J. Pietrzykowski (w:) Kodeks..., t. 2, red. J. Ignatowicz, s. 958).

Warto jeszcze wspomnieć o art. 407 Kodeksu Cywilnego, zgodnie z którym jeżeli ten, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, rozporządził korzyścią na rzecz osoby trzeciej bezpłatnie, obowiązek wydania korzyści przechodzi na tę osobę trzecią.

Ograniczenie konieczności zwrotu korzyści majątkowej.

W Kodeksie Cywilnym można znaleźć uregulowania dotyczące przypadków kiedy korzyść uzyskana bez podstawy prawnej nie podlega zwrotowi. Nastąpi to w takich przypadkach jak:

  1. świadomość braku zobowiązania - przez spełniającego,
  2. spełnienie świadczenia, które czyni zadość zasadom współżycia społecznego,
  3. spełnienie świadczenia w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu,
  4. spełnienie świadczenia niewymagalnego.

Nienależne świadczenie.

Szczególną postacią bezpodstawnego wzbogacenia jest nienależne świadczenie. Świadczenie jest nienależne, jeżeli:

  • ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył,
  • albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty,
  • albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Polecane kancelarie

Ostatnie artykuły

Jak wyjść
z długów?
Prawo cywilne

Bardzo łatwo wpaść w spiralę zadłużenia. Przyczyny mogą być różne: życie ponad stan, nagła utrata pracy, choroba czy ...

Czytaj
Kiedy groźba jest karalna Prawo karne

Grożenie innej osobie wyrządzeniem krzywdy i działaniem na jego szkodę lub szkodę osoby mu najbliższej nie pozostaje ...

Czytaj
Wypowiedzenie umowy o pracę? Nie daj się oszukać - WZÓR Prawo cywilne

Wypowiedzenie umowy o pracę - wszystko co musisz wiedzieć na temat wypowiedzenia umowy. Jakie pułapki na Ciebie czyh...

Czytaj